Ogród Saski

Ogród Saski — pierwszy publiczny park Warszawy, otwarty od 1727 roku

Piętnaście i pół hektara w samym środku Śródmieścia, a przy tym najstarszy publicznie dostępny park stolicy i jeden z najstarszych w Europie udostępnionych mieszkańcom miasta. Ogród Saski nie oszałamia rozmiarem — oszałamia ciągłością: rosną tu drzewa nad alejami wytyczonymi w czasach saskich, stoją barokowe piaskowcowe posągi z połowy XVIII wieku, działa fontanna z 1855 roku, a przy wschodniej pierzei płonie znicz Grobu Nieznanego Żołnierza. To park, przez który przechodzi się w drodze do pracy i w którym jednocześnie czyta się trzysta lat historii miasta.

Atrakcje

• Barokowe rzeźby Jana Jerzego Plerscha — dwadzieścia jeden piaskowcowych figur z XVIII wieku, alegorie cnót, nauk, żywiołów i pór roku, ustawionych wzdłuż głównej alei. To najliczniejszy zachowany w Warszawie zespół świeckiej rzeźby z epoki saskiej.
• Fontanna Marconiego — empirowa czasza z 1855 roku według projektu Henryka Marconiego, uruchomiona jako pierwsza stała publiczna fontanna w Warszawie, w ramach otwarcia miejskich wodociągów. Wieczorem jest podświetlana i pozostaje najczęściej fotografowanym punktem ogrodu.
• Wodozbiór — rotunda z lat 1854–1855, także projektu Marconiego, ukrywająca zbiornik wieży ciśnień pod kostiumem antycznej świątyni; pierwowzorem była świątynia Westy w Tivoli pod Rzymem. Technika przebrana za architekturę klasyczną — bardzo dziewiętnastowieczny pomysł.
• Grób Nieznanego Żołnierza — mieści się w trzech ocalałych przęsłach kolumnady dawnego Pałacu Saskiego, przy wschodniej granicy ogrodu. Szczątki bezimiennego obrońcy Lwowa złożono tu 2 listopada 1925 roku wraz z urnami z ziemią z pól bitewnych.
• Zegar słoneczny — marmurowy przyrząd z 1863 roku, wykonany przez Jakuba Pika i A. Sikorskiego, pozwalający odczytać czas z dokładnością rzędu kilku minut. Stoi w tym samym miejscu od ponad półtora wieku.
• Staw z wyspą — pozostałość przebudowy ogrodu na modłę angielską z lat 1816–1827; nieregularna tafla wody z kaczkami i mostkiem, wokół której układają się kręte, wyraźnie nieosiowe ścieżki.

Co znajdziesz w środku

Ogród ma dwie warstwy kompozycyjne nałożone na siebie: barokowy szkielet z prostą aleją główną i regularnym podziałem oraz dziewiętnastowieczny, krajobrazowy naskórek z krętymi ścieżkami i swobodnie sadzonymi grupami drzew. Dzięki temu z jednej strony patrzy się w długą perspektywę, a z drugiej gubi się kierunek po kilkudziesięciu krokach.

• Aleja główna — biegnie na osi saskiego założenia urbanistycznego, obsadzona kasztanowcami, ze wszystkimi barokowymi posągami po obu stronach.
• Starodrzew — dominują kasztanowce, obok nich klony, lipy drobnolistne, topole czarne, wiązy, glediczje i perełkowce japońskie, a także pojedyncze miłorzęby.
• Plac zabaw — w zachodniej części ogrodu, w pobliżu stawu; obok ławki i cień starych drzew, co czyni to miejsce naturalnym punktem postoju rodzin.
• Wartownia przy Grobie Nieznanego Żołnierza — pełniona całą dobę przez żołnierzy Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego; przy grobie stale płoną znicze.
• Miejsce po Teatrze Letnim — drewniany budynek teatralny z 1870 roku, przez blisko siedemdziesiąt lat najpopularniejsza scena letnia Warszawy, spłonął we wrześniu 1939 roku i nie został odbudowany.
• Plac budowy Pałacu Saskiego — po wschodniej stronie prowadzone są badania archeologiczne i prace przygotowawcze pod odbudowę zniszczonego w 1944 roku gmachu; odsłonięte relikty piwnic bywają widoczne z ogrodu.

Co robić — i dla kogo

• Pracujący w centrum — najkrótsza możliwa ucieczka od biurowego bloku: kwadrans pod kasztanowcami i wraca się inną osobą, bez konieczności wsiadania w cokolwiek.
• Turyści z ograniczonym czasem — ogród leży dokładnie po drodze między Starym Miastem a centralną częścią śródmieścia, więc mieści się w spacerze bez nadkładania drogi.
• Rodziny z małymi dziećmi — kompaktowy teren, plac zabaw, kaczki na stawie i wszędzie blisko do wyjścia; dziecko nie zdąży się zmęczyć dystansem.
• Zainteresowani historią wojskową — zmiana warty przy Grobie Nieznanego Żołnierza to najbardziej regularna ceremonia wojskowa w Polsce, obserwowalna bez żadnych formalności.
• Fotografujący architekturę — zestawienie barokowych posągów, empirowej fontanny i rotundy wodozbioru na tle nowoczesnych wieżowców daje kadry niemożliwe w żadnym innym parku stolicy.
• Seniorzy i osoby o ograniczonej mobilności — teren jest płaski, alejki szerokie i utwardzone, ławek dużo, a odległości krótkie.

Dojazd i praktyczne informacje

Ogród leży w Śródmieściu, między ścisłym centrum a Starym Miastem. Najwygodniej dojechać metrem: stacja Świętokrzyska, gdzie krzyżują się linie M1 i M2, oraz stacja Ratusz Arsenał na linii M1 znajdują się w kilkuminutowym zasięgu pieszym od bram. Wzdłuż zachodniej granicy przebiega jedna z głównych osi tramwajowych miasta, a przy wszystkich krawędziach ogrodu zatrzymują się liczne autobusy. Wstęp jest wolny, ogród nie ma bramy zamykanej na noc w klasycznym rozumieniu i pozostaje ogólnodostępny. Grób Nieznanego Żołnierza jest częścią przestrzeni publicznej i można go oglądać bez opłat; obowiązuje przy nim powaga miejsca pamięci. Na przejście ogrodu wzdłuż wystarczy kwadrans, na spokojny spacer z obejrzeniem rzeźb, fontanny i wodozbioru — około godziny. Warto pamiętać, że po wschodniej stronie trwają prace związane z odbudową Pałacu Saskiego, więc układ dojść od tej strony bywa czasowo zmieniany.

Kiedy odwiedzić

Wiosną kasztanowce kwitną tu wcześniej niż w większości warszawskich parków — ciepło miejskiej wyspy przyspiesza wegetację o kilka dni, a biało-różowe świece nad główną aleją są jednym z pierwszych sygnałów sezonu w centrum. Latem ogród jest cieniem: gęste korony trzymają temperaturę wyraźnie niżej niż otaczające place, fontanna działa i chłodzi powietrze, a ławki wokół niej zajmowane są od rana. Jesienią liście kasztanowców i klonów kładą się na barokowych postumentach i to najlepszy moment na obejrzenie wszystkich dwudziestu jeden rzeźb po kolei, bo park jest wtedy najpustszy. Zimą, gdy drzewa są bezlistne, widać całą kompozycję założenia naraz — długą oś alei, rotundę wodozbioru i kolumnadę z Grobem Nieznanego Żołnierza w jednym spojrzeniu. O każdej porze roku warto trafić na zmianę warty przy grobie: odbywa się co godzinę, a w niedzielne południe ma uroczystą, rozbudowaną formę z udziałem orkiestry.

Warto wiedzieć

Ogród założył August II Mocny jako część wielkiego barokowego założenia zwanego Osią Saską, spinającego pałac, ogród i miasto w jedną kompozycję. Prace prowadzono etapami w latach 1724–1748, a projekt tworzyli między innymi Matthäus Daniel Pöppelmann i Zacharias Longuelune, później zaś Carl Friedrich Pöppelmann i Johann Christoph von Naumann; wcześniejszy pałac Morsztynów, przekształcony w Pałac Saski, przebudowywał w XVII wieku Tylman z Gameren. Przełomową datą jest 27 maja 1727 roku — król udostępnił ogród mieszkańcom Warszawy, co uczyniło go pierwszym publicznym parkiem miasta. W latach 1816–1827 barokowy układ przekształcono w park krajobrazowy w typie angielskim; pracami kierował James Savage. W 1847 roku Henryk Marconi wzniósł tu Instytut Wód Mineralnych, w latach 1854–1855 rotundę wodozbioru, a w 1855 fontannę uruchomioną wraz z pierwszym miejskim wodociągiem. W 1870 roku stanął drewniany Teatr Letni, który przez blisko siedemdziesiąt lat był jedną z najważniejszych scen stolicy i spłonął podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku. 2 listopada 1925 roku w arkadach Pałacu Saskiego złożono szczątki nieznanego obrońcy Lwowa, sprowadzone z Cmentarza Łyczakowskiego, wraz z urnami zawierającymi ziemię z pól bitewnych. Podczas okupacji ogród nazwano Sächsischer Garten, a 4 maja 1942 roku zamknięto go dla Polaków. W grudniu 1944 roku Niemcy wysadzili Pałac Saski — ocalały trzy przęsła kolumnady, w których do dziś znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza. Odbudowa pałacu jest przedmiotem trwającego procesu inwestycyjnego, poprzedzonego szeroko zakrojonymi badaniami archeologicznymi prowadzonymi na placu po wschodniej stronie ogrodu.

Wskazówki dla odwiedzających

• Przy Grobie Nieznanego Żołnierza obowiązuje zachowanie stosowne do miejsca pamięci — zdjęcia są dozwolone, ale nie należy wchodzić na płytę ani przeszkadzać wartownikom.
• Jeśli chcesz zobaczyć wszystkie dwadzieścia jeden barokowych figur, idź główną aleją w jedną stronę i wracaj drugą jej pierzeją — inaczej łatwo przeoczyć kilka posągów stojących naprzeciw siebie.
• W upalne dni najchłodniejsze miejsce to ławki w cieniu starych kasztanowców w środkowej części ogrodu, a nie otwarta przestrzeń wokół fontanny.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego Ogród Saski nazywany jest pierwszym publicznym parkiem Warszawy? Ponieważ 27 maja 1727 roku August II Mocny udostępnił go mieszkańcom miasta. Wcześniej ogrody rezydencjonalne w Warszawie były dostępne wyłącznie dla dworu i zaproszonych gości.

Czy wejście jest płatne? Nie, ogród jest w pełni ogólnodostępny i bezpłatny. Nie ma tu obiektów biletowanych — wszystko, co można zobaczyć, w tym rzeźby, fontanna, wodozbiór i Grób Nieznanego Żołnierza, jest częścią przestrzeni publicznej.

Ile rzeźb barokowych zachowało się w ogrodzie? Dwadzieścia jeden piaskowcowych figur dłuta Jana Jerzego Plerscha z XVIII wieku, przedstawiających alegorie cnót, nauk, żywiołów i pór roku. Pierwotnie zespół był znacznie liczniejszy.

Kiedy odbywa się zmiana warty przy Grobie Nieznanego Żołnierza? Warta pełniona jest nieprzerwanie, a jej zmiana następuje co godzinę. W niedzielne południe ceremonia ma formę uroczystą i rozbudowaną, z udziałem większego pododdziału.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie? Przejście ogrodu wzdłuż zajmuje kwadrans. Spokojny spacer z obejrzeniem rzeźb, fontanny, wodozbioru i zegara słonecznego to około godziny; z zatrzymaniem się na zmianę warty — półtorej.

Co się stało z Pałacem Saskim? Niemcy wysadzili go w grudniu 1944 roku, po upadku powstania warszawskiego. Ocalały trzy przęsła kolumnady mieszczące Grób Nieznanego Żołnierza. Obecnie trwają badania archeologiczne i przygotowania do odbudowy gmachu.

Czy ogród nadaje się na spacer z dzieckiem? Tak — teren jest płaski i niewielki, alejki utwardzone, w zachodniej części działa plac zabaw, a przy stawie są kaczki. Odległość do najbliższego wyjścia nigdzie nie przekracza kilku minut marszu.

Czy w ogrodzie są psy? Tak, spacery z psami na smyczy są tu codziennością. Ze względu na sąsiedztwo miejsca pamięci warto omijać z psem bezpośrednie otoczenie Grobu Nieznanego Żołnierza.