Park Stefana Żeromskiego

Park Stefana Żeromskiego — zielone serce Żoliborza na wałach dawnego fortu

Ten park nie powstał na pustym miejscu: rozpięto go na wałach i suchych fosach Fortu Sokolnickiego, jednego z dzieł obronnych Cytadeli Warszawskiej, wzniesionego w latach 1849–1851 i rozbudowanego w latach 1864–1874. Blisko pięć hektarów zieleni urządzono w latach 1925–1932 według projektu Leona Danielewicza i Stanisława Zadory-Życieńskiego, z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Żoliborza. Przy pracach zatrudniono około 600 bezrobotnych. Park udostępniono 23 czerwca 1932 roku — w setną rocznicę rozpoczęcia budowy Cytadeli. To najstarsze i najbardziej rozpoznawalne założenie zielone dzielnicy, dziś wpisane do rejestru zabytków.

Atrakcje

• Fort Sokolnickiego — ceglano-ziemna fortyfikacja z suchą fosą, po gruntownej rewaloryzacji z lat 2007–2011 siedziba Żoliborskiego Domu Kultury.
• Fontanna z rzeźbą „Dziewczyna z dzbanem” — dzieło Henryka Kuny z 1936 roku, nawiązujące do Aliny z „Balladyny” Juliusza Słowackiego.
• Ozdobny parter ogrodowy — cztery kwatery na planie koła, w których niskie żywopłoty z ligustru obramowują rabaty różane.
• Historyczne poidełko — modernistyczna forma z bloków granitowych według przedwojennego projektu Stanisława Bukowińskiego, zrekonstruowana w 2022 roku.
• Kawiarnia w dawnej prochowni — jeden z ważniejszych punktów życia towarzyskiego dzielnicy i scena wydarzeń plenerowych.
• Plac zabaw w części południowej — z kładką, zróżnicowanymi nawierzchniami i przewagą drewna.
• Głazy pamiątkowe — trzy upamiętniają kolejne rocznice odzyskania niepodległości, jeden poświęcony jest Jackowi Kuroniowi.

Co w środku

Rzeźba terenu jest tu dziedzictwem wojskowym: aleje owijają się wokół dawnych wałów, a różnice poziomów wynikają wprost z linii fortyfikacji. Kompozycja łączy reprezentacyjny parter przy głównym wejściu z bardziej naturalistycznymi zboczami i koroną wału.

• Aleja obwodowa obsadzona klonami srebrzystymi.
• Korona wału z mieszańcowymi lipami.
• Głogi pośrednie odmiany 'Paul’s Scarlet’ wokół rotundy.
• Zbocza wałów porośnięte świerkiem kłującym, jodłą jednobarwną, daglezją, modrzewiami i żywotnikami.
• Okazała lipa szerokolistna odmiany 'Vitifolia’ przy placu zabaw.
• Rabaty różane z odmianami 'Apricola’, 'Sunstar’, 'Aspirin’, 'Pomponella’ i 'Perennial Blue’ oraz trejaż dla róż pnących.
• Drewniane ławki na żeliwnych nogach rozstawione wzdłuż głównych tras.

Co robić i dla kogo

• Rodziny z dziećmi — plac zabaw w części południowej zbudowano z naturalnych materiałów i zróżnicowanych nawierzchni.
• Miłośnicy kultury — Żoliborski Dom Kultury w forcie prowadzi zajęcia, koncerty i wydarzenia plenerowe.
• Fani historii fortyfikacji — w terenie czytelne są wały, fosa i sylweta wieży artyleryjskiej.
• Ogrodnicy amatorzy — parter różany pokazuje dobór odmian, które radzą sobie w miejskich warunkach.
• Spacerowicze z psami — sieć alejek pozwala ułożyć pętlę bez powtarzania trasy.
• Obserwatorzy przyrody — starodrzew przyciąga ptaki, wiewiórki, jeże i nietoperze.
• Mieszkańcy Żoliborza — park działa jak dzielnicowy salon: kawa, ławka, rozmowa.

Dojazd i praktyczne informacje

Park leży na Starym Żoliborzu, w bezpośrednim sąsiedztwie stacji metra Plac Wilsona na linii M1 — wyjście prowadzi praktycznie pod główne wejście do parku. Zatrzymują się tu również tramwaje i autobusy łączące Żoliborz ze Śródmieściem i Bielanami. Wstęp jest bezpłatny, teren czynny całą dobę; Żoliborski Dom Kultury i kawiarnia mają własne godziny otwarcia i własny program. Park jest kameralny — spokojne obejście zajmuje około godziny, dłużej, jeśli traficie na wydarzenie w forcie albo zostaniecie przy placu zabaw.

Kiedy odwiedzić

Czerwiec i lipiec to szczyt sezonu różanego — wtedy parter ogrodowy przy głównym wejściu wygląda najlepiej. Wiosną park ożywa wcześnie dzięki kwitnącym głogom, latem cień starych klonów i lip realnie obniża temperaturę, a jesienią klony srebrzyste dają najmocniejszy kolor. Zimą, gdy liście opadną, najlepiej widać ukształtowanie wałów i całą logikę dawnej fortyfikacji. O poranku park należy do biegaczy i właścicieli psów, popołudniami — do dzieci i rodziców.

Warto wiedzieć

Fort zbudowano jako Fort Siergieja; imię generała Michała Sokolnickiego, wybitnego znawcy fortyfikacji, otrzymał w 1921 roku. Funkcje wojskowe stracił po likwidacji Twierdzy Warszawa w 1909 roku, a w międzywojniu jego otoczenie włączono w tworzony właśnie park. Wojna zapisała się tu dramatycznie: we wrześniu 1939 roku chowano w parku poległych, w maju 1943 roku teren zamknięto dla ludności polskiej, w 1944 roku stał się prowizorycznym cmentarzem ofiar walk i bombardowań, a w sierpniu 1944 roku dawał schronienie mieszkańcom spalonych baraków w pobliżu dworca Gdańskiego. Sam fort mieścił w kwietniu 1944 roku składnicę akt, a w czasie powstania działał w nim punkt sanitarny. Rzeźbę Henryka Kuny wpisano do rejestru zabytków w 1989 roku; rok później została skradziona i odnaleziona na terenie Olszynki Grochowskiej. Od 2000 roku „Alina” funkcjonuje jako nieformalny symbol dzielnicy — trafiła na znak graficzny biblioteki i do wizerunku urzędu. Park przeszedł modernizację w latach 2003–2005, a 1 lipca 2020 roku został wpisany do rejestru zabytków województwa; wcześniej, od 1980 roku, obejmowała go ochrona historycznego Żoliborza. W 2023 roku podczas inwentaryzacji nietoperzy stwierdzono tu borowca leśnego — po raz pierwszy w Warszawie.

Porady dla odwiedzających

• Wejdźcie od strony stacji metra Plac Wilsona — parter z fontanną i rzeźbą Kuny otwiera całą kompozycję.
• Obejdźcie fort dookoła po koronie wału; dopiero wtedy widać, że park siedzi na fortyfikacji.
• Sprawdźcie wcześniej program Żoliborskiego Domu Kultury — wiele wydarzeń odbywa się w plenerze.
• Poszukajcie zrekonstruowanego poidełka; stoi w zakątku nazywanym kącikiem zakochanych.
• Na róże przyjdźcie w czerwcu lub lipcu, na wały — późną jesienią, gdy nie zasłaniają ich liście.

Pytania i odpowiedzi

Czy wstęp jest płatny? Nie, park jest ogólnodostępny i otwarty całą dobę. Kawiarnia i dom kultury działają według własnych godzin.

Czym jest Fort Sokolnickiego? Ceglano-ziemnym dziełem obronnym Cytadeli Warszawskiej z lat 1849–1851, rozbudowanym w latach 1864–1874. Po rewaloryzacji z lat 2007–2011 mieści Żoliborski Dom Kultury.

Czy w parku jest wodny plac zabaw? Nie. Woda w parku to fontanna z rzeźbą „Dziewczyna z dzbanem” oraz zrekonstruowane historyczne poidełko; dla dzieci przeznaczony jest klasyczny plac zabaw w części południowej.

Kto jest autorem rzeźby przy fontannie? Henryk Kuna; rzeźba powstała w 1936 roku i nawiązuje do Aliny z „Balladyny” Słowackiego, a mieszkańcy nazywają ją po prostu Aliną.

Jak duży jest park i ile czasu zajmuje spacer? Blisko pięć hektarów; spokojne obejście zajmuje około godziny.

Czy w parku można coś zjeść? Tak, w dawnej prochowni działa kawiarnia, która pełni też funkcję miejsca spotkań i wydarzeń.

Jak dojechać? Metrem linii M1 do stacji Plac Wilsona; obok kursują również tramwaje i autobusy.

Od kiedy park jest zabytkiem? Do rejestru zabytków województwa wpisano go 1 lipca 2020 roku, a od 1980 roku obejmuje go ochrona historycznego Żoliborza.