Historia polskiej nauki zna wiele postaci, których odkrycia zmieniły postrzeganie techniki, architektury i myśli inżynierskiej. Jednym z takich geniuszy był Stefan Bryła – inżynier, wynalazca i profesor, który przeszedł do historii jako twórca pierwszego na świecie mostu spawanego. Jego prace w dziedzinie budownictwa, zwłaszcza technologii spawania, otworzyły nową erę w inżynierii, a stworzone przez niego konstrukcje przetrwały wojnę i stoją do dziś, pisze warsaw-name.eu.
Biografia
Stefan Władysław Bryła urodził się 17 sierpnia 1886 roku w Krakowie w rodzinie nauczyciela historii Pawła Bryły i żony domowej Eligii Władysławy. Już od młodości wyróżniał się niezwykłymi zdolnościami do nauk ścisłych. Ukończył Wyższą Szkołę Realną w Stanisławowie z wyróżnieniem, po czym wstąpił na Politechnikę Lwowską, gdzie uzyskał wykształcenie inżyniera mostowego. W 1909 roku zdobył stopień doktora nauk technicznych, a już w następnym roku – habilitację. Jego kariera naukowa zaczynała się w murach Politechniki Lwowskiej, ale dążenie do nowej wiedzy i doświadczenia technicznego otworzyło mu drogę w świat.
Młody naukowiec otrzymał stypendium Akademii Nauk i wyjechał na staż za granicę. Studiował na Politechnice Berlińskiej w Charlottenburgu, we francuskiej École des Ponts et Chaussées oraz na Uniwersytecie Londyńskim. Jego erudycja techniczna szybko rosła, a wkrótce znalazł się w epicentrum rewolucji budowlanej – w Nowym Jorku. Właśnie tam wznoszono wówczas najwyższy na świecie wieżowiec – Woolworth Building, a Bryła brał udział w jego projektowaniu. To doświadczenie uczyniło go jednym z pierwszych polskich inżynierów zaangażowanych w światowe projekty inżynierskie.
Po ślubie z Marią Tustanowską w czerwcu 1914 roku życie Bryły gwałtownie się zmieniło: wybuchła I wojna światowa. Małżeństwo znalazło się na terytorium Imperium Rosyjskiego, gdzie Stefan został przewodniczącym Związku Polskich Inżynierów i Techników. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wrócił do ojczyzny i wziął udział w działaniach wojennych. Jego służba wojskowa zakończyła się jesienią 1920 roku, ale doświadczenie organizacyjne, dyscyplinę i strategiczne myślenie przeniósł do nauki.
Profesor, reformator i polityk
Po wojnie Bryła aktywnie włączył się w odbudowę kraju. Nadzorował rekonstrukcję mostu Poniatowskiego w Warszawie, pracował w Ministerstwie Robót Publicznych, a następnie wrócił do działalności akademickiej. Najpierw – profesor Politechniki Lwowskiej, a od 1934 roku – profesor Politechniki Warszawskiej, gdzie stanął na czele Wydziału Architektury i został jego dziekanem.
Jednocześnie zajmował się polityką jako poseł na Sejm z ramienia Chrześcijańskiej Demokracji. Jego dorobek naukowy imponuje: około 250 prac naukowych, liczne monografie i rozdziały w fundamentalnym „Podręczniku Inżynierskim”. Był człowiekiem o fenomenalnej wydajności pracy, którego dzień był rozpisany co do minuty.
Pionier elektrozgrzewania
Najbardziej znanym osiągnięciem profesora Bryły stał się pierwszy na świecie spawany most stalowy, zbudowany w latach 1926-1928 nad rzeką Słudwią koło Łowicza. Jego długość wynosiła 27 metrów, a oddanie do użytku 12 sierpnia 1929 roku stało się wydarzeniem o zasięgu światowym. Po raz pierwszy cały most został wykonany nie przez nitowanie, a za pomocą spawania elektrycznego. Konstrukcja okazała się na tyle niezawodna, że pisały o niej czasopisma techniczne od Londynu do Nowego Jorku.
Bryła opracował również pierwsze państwowe normy dotyczące stosowania spawania w budownictwie, które stały się podstawą podobnych dokumentów w wielu krajach europejskich. W czasie, gdy kontrola jakości spoin była jeszcze niedoskonała, te standardy miały kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa konstrukcji inżynierskich.
Wybitnym etapem była praca nad konstrukcjami spawanymi 14-piętrowego budynku Zarządu Skarbu w Katowicach, wznoszonego od 1931 roku. Był to jeden z pierwszych polskich wieżowców, łączący elementy modernizmu i funkcjonalizmu. Rozwiązanie inżynierskie Bryły pozwoliło uczynić budowlę niezwykle stabilną przy stosunkowo niewielkiej wadze, co stało się wzorem dla późniejszych projektów konstrukcji stalowych w Europie Środkowej. Do wybitnych prac Bryły należy także korpus Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie (1937) – projekt, który połączył funkcjonalność i akademicką wielkość, a także budynek mieszkalny dla oficerów na 56 rodzin we Lwowie, wzniesiony na zlecenie Funduszu Kwaterunku Wojskowego. Budowę realizowała firma „Inż. Landau”, pracująca pod nadzorem profesora. Każdy z tych projektów nie tylko podkreślał kunszt inżynierski Stefana Bryły, ale i kształtował tożsamość architektoniczną nowoczesnej Polski. Jego budowle stały się świadectwem tego, że nauka, sztuka i patriotyzm mogą łączyć się w konstrukcjach zdolnych przetrwać nawet najcięższe próby historii.
Jeszcze jedną legendarną budowlą, związaną z nazwiskiem Bryły, jest szkielet wieżowca Prudential – 17-piętrowego budynku Towarzystwa Ubezpieczeniowego w centrum Warszawy. Wysokość budynku sięgała 60 metrów, co czyniło go najwyższym w Polsce w tamtym czasie. Podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku budynek ponad sto razy ostrzelano artylerią, jednak przetrwał, potwierdzając geniusz swojego konstruktora.
Dziedzictwo
Po wybuchu II wojny światowej Stefan Bryła odmówił zaprzestania nauczania. Zorganizował tajne zajęcia dla studentów i doktorantów, a także brał udział w podziemnej pracy Rządu Polskiego jako dyrektor departamentu robót publicznych i odbudowy. Dla Armii Krajowej stworzył instrukcję niszczenia mostów stalowych, wykorzystując swoją wiedzę inżynierską do oporu okupantom. W 1942 roku został aresztowany po raz pierwszy i osadzony w więzieniu na Pawiaku, ale został zwolniony dzięki okupo wi. W następnym roku schwytano go ponownie – tym razem razem z rodziną. 3 grudnia 1943 roku Stefan Bryła, jego żona, dzieci i dziesiątki innych Polaków zostali rozstrzelani na ulicy w Warszawie. Jego ciała nie odnaleziono. Symboliczna mogiła uczonego znajduje się na Starych Powązkach.
Stefan Bryła był członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Spawalników, honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Nauk Technicznych, a także ekspertem w kilku komisjach państwowych, które opracowywały standardy dla budowy mostów i wieżowców. Jego metodyka sprawdzania jakości spoin, którą nazywał „naukową kontrolą połączenia”, stała się podstawą dla późniejszych systemów kontroli konstrukcji spawanych w USA, Niemczech i ZSRR. Jego uczniowie kontynuowali dzieło nauczyciela po wojnie – w szczególności profesorowie Władysław Kozłowski i Jan Obrembski, którzy stworzyli nowe polskie szkoły techniki spawalniczej i mostownictwa. To właśnie oni jako pierwsi doprowadzili do tego, by nazwisko Bryły zostało przywrócone do obiegu naukowego w powojennej Polsce. Politechnika Warszawska co roku organizuje Konkurs im. Stefana Bryły dla młodych inżynierów, którzy pracują nad innowacyjnymi metodami w budownictwie.
Stefan Bryła pozostawił po sobie nie tylko mosty, budynki i książki – pozostawił przykład naukowca, który wierzył w wartość wiedzy nawet w obliczu śmierci. Jego idee stały się podstawą współczesnego budownictwa spawanego, a stworzone przez niego konstrukcje stoją, przypominając o sile ludzkiego rozumu. Pomimo tego, że nazwisko tego inżyniera długo pozostawało w cieniu, historia jego życia to opowieść o pomysłowości, odwadze i poświęceniu nauce.
