Największym przedsiębiorstwem przemysłowym międzywojennej Warszawy była fabryka mechaniczna Lilpop, Rau i Loewenstein. Począwszy od produkcji sprzętu rolniczego, w pewnym czasie firma była w stanie zaspokoić potrzeby branż transportowej, motoryzacyjnej i metalurgicznej w całym kraju, pisze strona warsaw-name.eu.
Historia założenia i rozwoju firmy Lilpop, Rau i Loewenstein
W 1818 roku Tomasz Evans i Józef Morris stanęli na czele Odlewni i Rządowej Fabryki Machin, pierwszej odlewni żeliwa w Warszawie. Gdy drugi z nich opuścił biznes w 1824 roku, Tomasz Evans wraz ze swoim bratem Andrzejem podjęli się jej rozwoju pod nową nazwą Bracia Evans. Tworząc zespół liczący około 150 pracowników, skoncentrowali się na produkcji żeliwnego sprzętu rolniczego. Podczas Powstania Listopadowego zespół zaczął dostarczać Wojsko Polskie armatami.
Po wybuchu Wojny Krymskiej fabryka Bracia Evans zaczęła podupadać, ponieważ jej właściciele, będący obywatelami brytyjskimi, zostali zmuszeni do opuszczenia zależnych terytoriów Imperium Rosyjskiego. W tym czasie wśród jej utalentowanych pracowników wyróżniał się Stanisław Lilpop, inżynier, mechanik i wynalazca. Po ukończeniu nauki w Anglii, Niemczech i Francji wrócił do Polski i stanął na czele fabryki. Wkrótce nowy właściciel połączył ją ze swoją firmą pod nazwą Evans, Lilpop et Comp.
Zajmując miejsce pierwszego oficjalnego koncernu w Polsce, nowa firma posiadała kopalnie rudy żelaza, zakłady mechaniczne oraz stalownie. Wśród jej produktów dużym popytem cieszyła się żniwiarka zwana Amerykanką, która została stworzona na wzór wcześniejszych modeli Lilpopa. Sprzedano ponad 90 egzemplarzy w ciągu 6 lat, a właściciel sprzedał licencję na jej produkcję brytyjskiej firmie Ransomes, Sims and Jefferies Limited. Wynalazek ten został nagrodzony srebrnym medalem na Międzynarodowej Wystawie w 1867 roku. Po śmierci Stanisława Lilpopa w 1866 roku obowiązki kierownicze przejęła jego żona Joanna Lilpop, a później – ich dzieci.
Nowym dyrektorem generalnym przemianowanej firmy Lilpop, Rau i Loewenstein został Bonawentura Toeplitz. Do 1877 roku firma ta odpowiadała za ponad ćwierć całej produkcji przemysłowej Polski. Po tym czasie Imperium Rosyjskie wprowadziło system merkantylistyczny, który znacznie utrudnił międzynarodowy handel polskim przedsiębiorcom. Dostosowując się do nowych warunków, fabryka zbudowała ogromny zakład walcowniczy, a stary piec odlewniczy przemieniła w największy w kraju.
W 1905 roku zmarł Bonawentura Toeplitz, który kierował firmą Lilpop, Rau i Loewenstein przez niemal 40 lat. Podczas I wojny światowej rząd carski ewakuował ją razem z zespołem do Krzemieńczuka. Po polsko-radzieckim konflikcie do Warszawy udało się wrócić tylko niewielkiej części wyposażenia fabryki, które wcześniej zostało zajęte przez bolszewików. W 1921 roku fabryka zaczęła się odbudowywać i modernizować na rodzimym gruncie. Jej asortyment rozszerzył się o lokomotywy, wagony kolejowe i tramwajowe, nadwozia autobusów, podwozia dla ciężarówek i inne produkty.
Podczas II wojny światowej firma Lilpop, Rau i Loewenstein znalazła się pod kontrolą nazistowskiego konglomeratu przemysłowego Reichswerke Hermann Göring. Po Powstaniu Warszawskim jej fabryka została zniszczona razem z resztą miasta. W okresie powojennym fabryka została znacjonalizowana przez nową komunistyczną władzę, która pozbawiła ją możliwości kontynuowania działalności prywatnej.
Wkład i znaczenie działalności firmy Lilpop, Rau i Loewenstein
Firma Lilpop, Rau i Loewenstein odegrała ważną rolę w przemysłowym rozwoju Polski. Udało jej się przygotować wielu specjalistów, wśród których byli Karol Adamiecki, Stanisław Olszewski, Bolesław Prus i inni. W XXI wieku rozpoczęła się transformacja historycznego obiektu przemysłowego na nowoczesny kompleks wielofunkcyjny, który stara się łączyć dziedzictwo architektoniczne przeszłości z innowacjami współczesności.
