Park Skaryszewski

Park Skaryszewski — krajobrazowe arcydzieło Franciszka Szaniora nad starorzeczem Wisły

Pięćdziesiąt osiem hektarów na Pradze-Południe, zbudowanych wokół ośmiohektarowego jeziora, które jest resztką dawnego koryta Wisły — i uznawanych za jedno z najlepszych założeń krajobrazowych w Polsce. Park zaprojektował Franciszek Szanior, jeden z najwybitniejszych polskich ogrodników przełomu wieków, i zrobił to w typie angielskim: bez osi, bez symetrii, za to z ciągiem wnętrz ogrodowych, które otwierają się jedno po drugim. Wpisany do rejestru zabytków w 1973 roku, w 2009 roku wygrał ogólnopolski konkurs na najpiękniejszy park w Polsce, a w europejskiej rywalizacji zajął trzecie miejsce. Warszawiacy mówią na niego po prostu Skaryszak.

Atrakcje

• Jezioro Kamionkowskie — akwen o powierzchni ośmiu hektarów, około dziewięciuset metrów długości i od stu do stu pięćdziesięciu metrów szerokości. To wydłużona łacha wiślana, czyli fragment dawnego koryta rzeki, połączony z Wisłą jeszcze na początku XX wieku; brzeg północny wznosi się na trzy do pięciu metrów jako krawędź tarasu.
• Rzeźba „Rytm” Henryka Kuny — najsłynniejszy obiekt artystyczny parku, ustawiony w 1929 roku; kanoniczne dzieło polskiej rzeźby międzywojennej, do dziś jeden z najbardziej rozpoznawalnych motywów praskiego krajobrazu.
• „Tancerka” i „Kąpiąca się” — dwie kolejne rzeźby z tego samego, najlepszego okresu parku: „Tancerka” Stanisława Jackowskiego z 1927 roku i „Kąpiąca się” Olgi Niewskiej z 1929 roku, ustawione w bezpośrednim sąsiedztwie wody.
• Rosarium i ogród dalii — kwaterowe założenia kwiatowe otwarte w 1926 roku według projektu Leona Danielewicza, do dziś stanowiące najbardziej intensywny kolorystycznie fragment parku.
• Muszla koncertowa — scena plenerowa w głębi parku, na której w sezonie letnim odbywają się bezpłatne koncerty i potańcówki prowadzone przez dzielnicową instytucję kultury.
• Pomnik lotników brytyjskich — kamień odsłonięty w 1988 roku przez Margaret Thatcher, upamiętniający załogę bombowca Liberator zestrzelonego 14 sierpnia 1944 roku nad Warszawą, który runął do Jeziora Kamionkowskiego; wrak wydobyto z dna w 2015 roku.

Co znajdziesz w środku

Kompozycja Szaniora opiera się na łagodnie modelowanym terenie i wodzie: obok jeziora znajdują się cztery sztuczne stawy, sztuczny wodospad i usypane pagórki, a widoki są prowadzone tak, by co kilkadziesiąt metrów zmieniał się charakter otoczenia.

• Dendrologia najwyższej klasy — na terenie parku rośnie około 280 gatunków i odmian drzew oraz krzewów, co czyni go jednym z najbogatszych pod tym względem założeń w Warszawie.
• Cztery zbiorniki i wodospad — sztuczne stawy połączone systemem cieków, uzupełnione kaskadą, która pracuje w sezonie wegetacyjnym.
• Popiersie Ignacego Jana Paderewskiego — poświęcone patronowi parku, pianiście i premierowi, którego imię nadano założeniu w 1929 roku.
• Pomnik ofiar zamachów z 11 września 2001 roku — odsłonięty w 2002 roku, jedno z nielicznych w Warszawie upamiętnień o charakterze międzynarodowym.
• Kopia rzeźby „Faun” — odtworzona w 2022 roku na podstawie oryginału z 1931 roku, przywracająca kompletność przedwojennego programu rzeźbiarskiego.
• Zaplecze sportowe — przedwojenny stadion z 1927 roku wraz z kortami i pływalnią, do dziś funkcjonujący przy wschodniej części parku.

Co robić — i dla kogo

• Spacerowicze — pełne okrążenie jeziora zajmuje około czterdziestu minut i prowadzi przez wszystkie kluczowe wnętrza ogrodowe, od rosarium po brzeg trzcinowy.
• Zainteresowani sztuką — trzy rzeźby z lat 1927–1929 plus zrekonstruowany „Faun” dają w jednym spacerze przegląd polskiej rzeźby międzywojennej ustawionej w oryginalnym kontekście.
• Rodziny z dziećmi — place zabaw, kaczki i łabędzie na jeziorze oraz płaskie, szerokie alejki bez ruchu kołowego; teren jest na tyle duży, że nigdzie nie robi się tłoczno.
• Miłośnicy roślin — rosarium i ogród dalii to najlepsze miejsce w prawobrzeżnej Warszawie na oglądanie kwitnienia od czerwca po pierwsze przymrozki.
• Szukający wieczornego programu — letnie koncerty przy muszli są bezpłatne i odbywają się pod gołym niebem, a publiczność siada na trawie wokół sceny.
• Biegacze — pętla wokół jeziora ma naturalny, powtarzalny rytm, a nawierzchnie głównej alei odnowiono podczas remontu zakończonego w lipcu 2024 roku.

Dojazd i praktyczne informacje

Park leży na Pradze-Południe, tuż za prawym brzegiem Wisły. Najwygodniejszy dojazd zapewnia metro linii M2 — stacja Stadion Narodowy znajduje się kilkanaście minut spacerem od północno-zachodniego narożnika parku. Przy tym samym narożniku zatrzymuje się większość tramwajów i autobusów obsługujących prawobrzeżne centrum, więc dojazd z lewego brzegu zajmuje kilkanaście minut. Wstęp jest wolny i nieograniczony — park nie ma zamykanych bram, a główne aleje są oświetlone, przy czym oświetlenie wymieniono podczas remontu zakończonego w lipcu 2024 roku. Obiekty sportowe działające przy wschodniej części terenu, w tym korty i pływalnia, rozliczają się osobno. Na okrążenie jeziora wystarczy około czterdziestu minut, na spokojny spacer z rosarium, rzeźbami i wodospadem — dwie godziny. Teren jest w większości płaski, alejki utwardzone i przejezdne dla wózków, choć w partiach z usypanymi pagórkami pojawiają się łagodne wzniesienia.

Kiedy odwiedzić

Wiosną budzą się kwatery kwiatowe i brzegi jeziora — ptactwo wodne wraca na gniazda, a rosarium przygotowuje się do sezonu, który zaczyna się na dobre w czerwcu. Lato to najbardziej towarzyski okres: przy muszli koncertowej odbywają się bezpłatne plenerowe koncerty i potańcówki organizowane przez dzielnicową instytucję kultury, publiczność zajmuje trawę wokół sceny, a nad jeziorem robi się o kilka stopni chłodniej niż w otaczającej zabudowie. Jesień jest tutaj najmocniejszą porą roku — przy 280 gatunkach i odmianach drzew oraz krzewów przebarwienie trwa tygodniami i ma o wiele więcej odcieni niż w parkach o jednorodnym drzewostanie; to również moment, gdy dalie kwitną do pierwszych przymrozków. Zimą park pokazuje szkielet kompozycji Szaniora: bezlistne grupy drzew odsłaniają zaprojektowane widoki na wodę, a zamarznięte jezioro robi się najszerszą otwartą przestrzenią w tej części Pragi.

Warto wiedzieć

Park urządzono na dawnych pastwiskach osady Skaryszew, w miejscu o starszej i cięższej historii, niż sugeruje spokój dzisiejszych alej: to właśnie w rejonie sąsiedniej wsi Kamion 11 maja 1573 roku odbyła się pierwsza wolna elekcja, w której szlachta Rzeczypospolitej wybrała Henryka Walezego. Prace nad parkiem ruszyły w 1905 roku według projektu Franciszka Szaniora, w typie angielskiego parku krajobrazowego; realizacją kierował Edward Ciszkiewicz, a całość ukończono do 1922 roku, po czym w 1928 roku powiększono założenie w kierunku północnym i wschodnim. W 1926 roku otwarto rosarium i ogród dalii zaprojektowane przez Leona Danielewicza. W 1929 roku park otrzymał za patrona Ignacego Jana Paderewskiego, a w tym samym czasie ustawiono najważniejsze rzeźby: „Tancerkę” Stanisława Jackowskiego (1927), „Rytm” Henryka Kuny (1929) i „Kąpiącą się” Olgi Niewskiej (1929). Podczas okupacji park nosił nazwę Ostpark, a 1 sierpnia 1944 roku toczyły się na jego terenie walki powstania warszawskiego. 14 sierpnia 1944 roku do Jeziora Kamionkowskiego runął zestrzelony bombowiec Liberator brytyjskiego lotnictwa, wracający z lotu ze zrzutami dla powstańczej Warszawy; kamień pamiątkowy odsłoniła w 1988 roku Margaret Thatcher, a wrak wydobyto z dna w 2015 roku. Park wpisano do rejestru zabytków w 1973 roku pod numerem 875. W 2009 roku zwyciężył w konkursie na najpiękniejszy park w Polsce i zajął trzecie miejsce w rywalizacji europejskiej. Od lipca 2017 roku terenem zarządza Zarząd Zieleni m.st. Warszawy, który w lipcu 2024 roku zakończył remont głównej alei i wymianę oświetlenia. W latach 2006–2008 nad jeziorem osiedliły się bobry — rzadki przypadek powrotu tego gatunku do ścisłej tkanki miejskiej.

Wskazówki dla odwiedzających

• Rzeźby są rozproszone i łatwo je przeoczyć — najprościej zaplanować trasę tak, by obejść jezioro dookoła, bo wszystkie kluczowe obiekty stoją w jego zasięgu wzrokowym.
• Rosarium najlepiej wygląda od drugiej połowy czerwca, a ogród dalii dopiero od sierpnia do pierwszych przymrozków — jeżeli jedziesz dla kwiatów, dobierz termin świadomie.
• Brzegi jeziora są miejscami podmokłe i zarośnięte trzciną; z małym dzieckiem trzymaj się utwardzonych alej, a nie ścieżek schodzących do wody.

Pytania i odpowiedzi

Skąd wzięło się Jezioro Kamionkowskie? To starorzecze Wisły — wydłużona łacha, czyli fragment dawnego koryta rzeki, odcięty od głównego nurtu. Jeszcze na początku XX wieku pozostawał połączony z Wisłą. Akwen ma około ośmiu hektarów i blisko dziewięciuset metrów długości.

Kto zaprojektował park? Franciszek Szanior, wybitny polski ogrodnik przełomu XIX i XX wieku, w typie angielskiego parku krajobrazowego. Prace rozpoczęto w 1905 roku, kierował nimi Edward Ciszkiewicz, a założenie ukończono do 1922 roku.

Dlaczego park nosi imię Paderewskiego? Patronat nadano w 1929 roku, upamiętniając Ignacego Jana Paderewskiego — pianistę, kompozytora i premiera odrodzonej Polski. W parku znajduje się jego popiersie. Mieszkańcy najczęściej używają jednak potocznej nazwy Skaryszak.

Jakie rzeźby warto tu zobaczyć? Przede wszystkim „Rytm” Henryka Kuny z 1929 roku, a także „Tancerkę” Stanisława Jackowskiego z 1927 i „Kąpiącą się” Olgi Niewskiej z 1929. W 2022 roku odtworzono również „Fauna” na podstawie oryginału z 1931 roku.

Czy park jest zabytkiem? Tak, został wpisany do rejestru zabytków w 1973 roku. W 2009 roku wygrał ogólnopolski konkurs na najpiękniejszy park w Polsce, a w rywalizacji europejskiej zajął trzecie miejsce.

Czy odbywają się tu koncerty? Tak — w sezonie letnim przy muszli koncertowej organizowane są bezpłatne wydarzenia plenerowe, w tym koncerty i potańcówki prowadzone przez dzielnicową instytucję kultury. Publiczność zajmuje trawę wokół sceny.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie? Okrążenie jeziora zajmuje około czterdziestu minut. Spacer obejmujący rosarium, ogród dalii, wszystkie rzeźby i wodospad to około dwóch godzin; latem, z koncertem przy muszli, cały wieczór.

Co upamiętnia kamień poświęcony lotnikom brytyjskim? Załogę bombowca Liberator zestrzelonego nad Warszawą 14 sierpnia 1944 roku podczas lotu ze zrzutami dla powstańców; maszyna spadła do Jeziora Kamionkowskiego. Pomnik odsłoniła w 1988 roku Margaret Thatcher, a wrak wydobyto w 2015 roku.