W historii polskiej nauki nazwisko Krzysztofa Hamana zajmuje szczególne miejsce – to postać, która stała u początków nowoczesnej fizyki atmosfery. Jego badania zmieniły postrzeganie procesów klimatycznych, zachowania mas powietrza i wpływu człowieka na atmosferę. Jako fizyk, meteorolog i wykładowca, Haman połączył precyzję naukowca z pasją badacza przyrody. Dzięki jego pracom Polska stała się jednym z pierwszych krajów europejskich, gdzie obserwacje atmosferyczne zyskały systematyczny i eksperymentalny charakter. W XXI wieku, gdy wyzwania klimatyczne znów wychodzą na pierwszy plan, dziedzictwo Krzysztofa Hamana nabiera nowego brzmienia – jako przykład nauki, która służy przyszłości, pisze warsaw-name.eu.
Biografia
Krzysztof Haman urodził się w rodzinie, w której ceniono wykształcenie, kulturę i patriotyzm. Jego dziadek, Edward Karol Haman, był ziemianinem w rejonie Powiśla w Warszawie. Ojciec, Stanisław Haman, ukończył studia rolnicze i specjalizował się w hodowli koni, współpracując z profesorem Romanem Prawocheńskim. Stanisław redagował czasopismo „Wiadomości Wyścigowe” i był sekretarzem generalnym Towarzystwa Zachęty do Hodowli Koni w Polsce, które nabyło tereny na wyścigi konne na Służewcu. Rodzina spędzała lata w Józefowie koło Otwocka, a zimy – w Zakopanem, gdzie ojciec organizował gry w bitwy morskie z pisarzem Witoldem Gombrowiczem. Po śmierci ojca na gruźlicę w wieku 41 lat, wychowaniem dzieci zajęła się matka, absolwentka konwentu Sióstr Sacré Coeur we Lwowie. Starsi bracia Krzysztofa, Janusz i Zdzisław, byli aktywnymi harcerzami i brali udział w działalności Szarych Szeregów oraz Armii Krajowej podczas Powstania Warszawskiego. Po częściowym zniszczeniu domu na Alei Niepodległości, Krzysztof tymczasowo mieszkał z matką w pobliżu Pruszkowa, a później – w Komorowie.
W dorosłym życiu Haman został ojcem pięciorga dzieci: Andrzeja, Maksiecz, Jacka, Piotra oraz córki, które wybrały różne ścieżki zawodowe. Jego żona, Alina Hamanowa, pracowała jako asystentka profesora matematyki na Politechnice Warszawskiej.
Kariera naukowa i droga akademicka
Krzysztof Haman wybrał karierę akademicką w dziedzinie geofizyki i fizyki atmosfery. Fascynacja lotnictwem i meteorologią, zwłaszcza chmurami, od dzieciństwa określiła jego drogę zawodową, choć problemy zdrowotne nie pozwoliły mu kontynuować kariery lotniczej. Rozpoczął studia na fizyce, a następnie przeniósł się na matematykę, utrzymując ścisły związek z geofizyką. Pracę doktorską Haman obronił w 1962 roku na podstawie pomiarów brzmienia atmosferycznego w Wietnamie pod kierunkiem Teodora Kopcewicza. W 1969 roku uzyskał stopień D.Sc. za badania dynamiki chmur konwekcyjnych. W okresie od 1975 do 2000 roku kierował Katedrą Fizyki Atmosfery w Instytucie Geofizyki Uniwersytetu Warszawskiego, a w latach 1976–1991 był dyrektorem Instytutu Geofizyki. W 1977 roku został docentem, a w 1994 roku – profesorem. Od 1998 roku był członkiem Polskiej Akademii Nauk.
Haman wniósł znaczący wkład w rozwój fizyki atmosfery w Polsce, kształcąc liczne grono studentów i współpracowników, wśród których są znani polscy naukowcy: Wojciech Grabowski, Szymon Malinowski, Hanna Pawłowska i Piotr Smolararkiewicz.
Badania naukowe i ekspedycje
Haman brał udział w Międzynarodowym Roku Geofizycznym (1957–1958), największym po II wojnie światowej międzynarodowym projekcie gromadzenia danych o atmosferze Ziemi. W ramach ekspedycji do Wietnamu zebrał dane, które stały się podstawą pracy doktorskiej. Jego praca znacząco przyczyniła się do zrozumienia meteorologii tropikalnej, struktury ośrodków burzowych i interakcji prądów wstępujących i zstępujących w chmurach konwekcyjnych.
Prowadził eksperymenty z fizyki chmur konwekcyjnych i stratocumulusów, badał w szczególności turbulentne mieszanie strumieni powietrza w górnych warstwach chmur, określał grubość warstwy przejściowej między chmurą a czystym powietrzem, analizował mechanizmy powstawania „dziur chmurowych” i wpływ systemów konwekcyjnych na globalną stratyfikację atmosfery.
Haman zajmował się również holograficznymi metodami badania mikrofizyki chmur, oceniając koncentrację kropelek wody we mgle, a w meteorologii stosowanej badał wpływ chłodni kominowych na atmosferę, wykorzystując statki powietrzne do pomiaru temperatury, wilgotności i rozmiarów smug kondensacyjnych.
W latach 90. Haman zainicjował opracowanie ultraszybkiego termometru do precyzyjnego pomiaru parametrów atmosferycznych. Zaproponował również koncepcje geoinżynierii, w tym wykorzystanie „kominów słonecznych” do formowania chmur i opadów w suchych regionach. Krzysztof Haman aktywnie popularyzował naukę, zwłaszcza problemy zmian klimatycznych, brał udział w pracach rady naukowej portalu „Nauka o Klimacie”, który szerzy wiedzę o antropogenicznych i naturalnych zmianach klimatu. Podkreślał wagę obserwacji pilotów szybowców dla lepszego zrozumienia procesów konwekcyjnych i interakcji systemów chmurowych.
Wkład w naukę światową
Haman brał udział w międzynarodowych eksperymentach, w tym w Narodowym Projekcie USA Badań Gradu (1972). Jego prace dotyczące dynamiki chmur konwekcyjnych, meteorologii tropikalnej i mikrofizyki chmur pozostają aktualne do dziś. Jako mentor i badacz wykształcił pokolenie polskich fizyków atmosfery, przyczynił się do rozwoju nowoczesnych metod pomiarowych i modelowania.
Krzysztof Haman nie tylko dogłębnie badał procesy atmosferyczne, ale i aktywnie wdrażał innowacyjne metody oraz rozwiązania, które wykraczały poza ramy klasycznej nauki. Jego praca nad badaniem chmur konwekcyjnych obejmowała tworzenie modeli laboratoryjnych i zastosowanie technologii holograficznych do oceny koncentracji kropelek wody we mgle. Te eksperymenty pozwalały weryfikować hipotezy o przypadkowym rozkładzie kropelek, co było rewolucyjnym podejściem w mikrofizyce chmur i do dziś jest wykorzystywane w nowoczesnych badaniach fizyki atmosfery.
Haman pracował również nad praktycznymi zastosowaniami meteorologii: badał wpływ chłodni kominowych elektrowni na atmosferę, wykorzystując samoloty do precyzyjnych pomiarów temperatury, wilgotności i szerokości smug kondensacyjnych. Jego obserwacje dowodziły, że takie smugi nie tylko zmieniają lokalne warunki meteorologiczne, ale i tworzą pionowe fale oraz efekty dynamiczne, które wpływają na otaczające powietrze.
Jeszcze jedną ciekawą ideą Hamana była koncepcja słonecznych kominów (solar updraft towers) jako potencjalnej metody tworzenia chmur w suchych regionach i regulacji lokalnej hydrologii. To podejście należy do wczesnych idei geoinżynierii i demonstruje jego zdolność do łączenia badań fundamentalnych z praktycznymi rozwiązaniami dla wyzwań klimatycznych.
Dla miłośników lotnictwa i szybownictwa Haman opracował zalecenia dotyczące obserwacji lokalnej konwekcji: pokazał, jak obserwacje pilotów zmian podstawy i wierzchołków chmur mogą pomóc lepiej prognozować prądy wznoszące i zachowanie systemów atmosferycznych.
Jego ciekawe podejście do badań atmosfery łączyło naukową rygorystyczność, inżynierską pomysłowość i wyobraźnię, co uczyniło Krzysztofa Hamana jednym z najwybitniejszych polskich fizyków XX wieku. Te rozwiązania nie tylko przyczyniły się do rozwoju nauki fundamentalnej, ale i położyły podwaliny pod nowe technologie w meteorologii, energetyce i inżynierii klimatycznej.
