Na początku XX wieku nauka polska znajdowała się w trudnej sytuacji, gdyż Imperium Rosyjskie miało znaczny wpływ na państwo. W kraju prowadzono politykę rusyfikacji, więc trudno było wypracować coś własnego. W tym artykule na warsaw-name.eu porozmawiamy o powstaniu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.
Powstanie
Władze rosyjskie przez długi czas opóźniały zezwolenie Polakom na tworzenie w kraju towarzystw i instytucji narodowych. Wszystko zmieniło się w 1905 roku, kiedy w imperium rozpoczęła się umiarkowana liberalizacja ustroju.
W 1906 roku w Warszawie uchwalono „Przepisy tymczasowe o stowarzyszeniach i związkach”. Następnie w kolejnym roku na podstawie tych przepisów w stolicy pojawiło się Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Pierwsze spotkanie odbyło się 25 listopada 1907 roku. Data została wybrana symbolicznie, gdyż w tym dniu minęło 45 lat od otwarcia Szkoły Głównej Warszawskiej.
Inicjatorzy powstania towarzystwa współpracowali z Kasą imienia Józefa Mianowskiego, wspierając działalność badawczą i wydawniczą. Towarzystwo miało także własnego prawnika, który przygotował statut określający cele tej społeczności. Towarzystwo powstało w szczególności w celu rozwijania i popierania badań we wszystkich dziedzinach nauki oraz popularyzacji publikacji naukowych w języku polskim. Zgodnie ze statutem działalność towarzystwa ograniczała się do terytorium Królestwa Polskiego. Na bazie tej instytucji utworzono trzy wydziały, w tym szczególności Językoznawstwa i Literatury, Nauk Antropologicznych, Społecznych, Historii i Filozofii oraz Nauk Matematycznych i Przyrodniczych.
Działalność
Kilka razy w tygodniu członkowie towarzystwa organizowali spotkania, podczas których omawiali własne publikacje, przeznaczenie środków na badania naukowe, organizację konkursów, wykładów, a także rozmawiali o opiece nad bibliotekami, pracowniami i różnymi zbiorami. Towarzystwo organizowało badania poprzez rozbudowaną sieć pracowni, zakładów badawczych i laboratoriów.
W 1913 roku przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim powołano Radę Pracowni Naukowych. Towarzystwo posiadało także własną prasę, w tym gazetę „Rocznik”. W okresie odzyskania przez Polskę niepodległości instytucja funkcjonowała jako organizacja publiczno-prywatna. Ważnym źródłem dochodów były prywatne dotacje mecenasów. W 1911 roku hrabia Potocki przekazał towarzystwu dom, aby instytucja mogła w pełni funkcjonować.
Rozbudowa w okresie II Rzeczypospolitej
W 1918 roku Polska uzyskała niepodległość. W tym okresie Towarzystwo rozszerzyło swoją działalność na cały kraj. W 1922 roku uchwalono nowy statut Związku Warszawskiego. Działała także Rada Naukowa zrzeszona przez pracowników towarzystwa. W pierwszych latach niepodległości warszawska instytucja założyła Instytut Biologiczny imienia Marcelego Nenckiego i Instytut Antropologiczny. W ramach instytutu działało Muzeum Prehistoryczne imienia Erazma Majewskiego.
Zmieniono działalność poszczególnych wydziałów towarzystwa. Powstały także dwa kolejne, w tym Nauk Biologicznych i Nauk Technicznych. W czasie II wojny światowej Towarzystwo Naukowe Warszawskie kontynuowało działalność konspiracyjną. Organizowało spotkania naukowe i wspierało tajne szkolnictwo wyższe. W wyniku wojny towarzystwo poniosło znaczne straty osobowe. Straty materialne obejmowały zniszczenie siedziby głównej, zwłaszcza Pałacu Staszica oraz wielu fabryk, pracowni i laboratoriów.
Po wojnie Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego został wyodrębniony z Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Aktywność towarzystwa spadła, gdyż ówczesny rząd dążył do zniszczenia tradycji nauki polskiej, a następnie podporządkowania jej ideologii komunistycznej.
