Fontanna na skwerze Batalionu Harcerskiego AK „Wigry” należy do najstarszych zachowanych wodotrysków w Warszawie. Jej historia rozpoczęła się w drugiej połowie XIX wieku, gdy miasto dynamicznie rozwijało nowoczesną sieć wodociągową. Przez ponad półtora wieku ten wyjątkowy zabytek wielokrotnie zmieniał swoją lokalizację, jednak w pełni zachował wartość historyczną i artystyczną. Więcej na warsaw-name.eu.
Geneza miejskiej fontanny i reformy wodociągowe Warszawy
W pierwszej połowie XIX wieku warszawiacy czerpali wodę głównie ze studni i naturalnych źródeł. Wraz ze wzrostem liczby ludności i rozwojem terytorialnym miasta dotychczasowe zasoby przestały jednak wystarczać. Podjęto więc decyzję o budowie nowoczesnej sieci wodociągowej. Kluczowym etapem było uruchomienie 4 czerwca 1855 roku systemu wodociągów, zaprojektowanego przez wybitnego architekta Henryka Marconiego. Nowa infrastruktura dostarczała wodę do ponad tysiąca budynków, dziesiątek publicznych zdrojów oraz licznych hydrantów. Jednocześnie w przestrzeni miejskiej zaczęły pojawiać się fontanny. Pełniły one nie tylko funkcję dekoracyjną, ale i praktyczną, zapewniając mieszkańcom łatwy dostęp do wody pitnej.
Historia fontanny, która obecnie zdobi skwer Batalionu Harcerskiego AK „Wigry”, sięga 1866 roku. Została ona wykonana przez budowniczego Wiktora Lipko według projektu Józefa Orłowskiego i Alfonsa Grotowskiego. Oprawę rzeźbiarską stworzono na podstawie szkiców Leonarda Marconiego z 1860 roku. Konstrukcję odlaną z żeliwa ustawiono na nowo powstałym skwerze przy Krakowskim Przedmieściu. Miejsce to powstało po wyburzeniu części dawnej zabudowy i poszerzeniu ulicy w rejonie placu przed kościołem pokarmelickim. Nowy wodotrysk szybko stał się ważnym elementem odświeżonego krajobrazu stolicy.
Centralna część fontanny spoczywa na dekoracyjnym cokole ozdobionym spływami wolutowymi w narożach. Ponad nim wznosi się trzon konstrukcji, otoczony przez trzy pełnoplastyczne rzeźby chłopców. Cała kompozycja ma wyraźnie morski charakter. Postacie trzymają sieć rybacką, a każda z nich została wyposażona w indywidualne atrybuty. Jeden z chłopców trzyma rybę, drugi – wiosło, a trzeci – trójząb. Taka aranżacja nadaje fontannie dynamiki i podkreśla jej ścisły związek z motywami wodnymi. Niestety, już w 1872 roku z rzeźby skradziono metalowe rybki, które trzymał jeden z chłopców.
Dzieje wodotrysku ze skweru Batalionu Harcerskiego AK „Wigry” wiążą się również z jednym z najsłynniejszych warszawskich cmentarzy – Powązkami. W 1866 roku zmarł Stanisław Lilpop, wybitny przemysłowiec i przedstawiciel kręgów gospodarczych, które odegrały kluczową rolę w rozwoju polskiego przemysłu w XIX wieku. Jego żona pragnęła wznieść pomnik nagrobny, który odpowiadałby skali działalności zmarłego i oddawał ducha epoki rewolucji przemysłowej. Według legendy o wszystkim zadecydował przypadek. Przejeżdżając przez Krakowskie Przedmieście, wdowa dostrzegła niedawno zainstalowaną fontannę z misternie wykonanymi żeliwnymi detalami. Kunszt wykonania zrobił na niej tak wielkie wrażenie, że postanowiła powierzyć stworzenie grobowca autorowi rzeźb zdobiących wodotrysk – Leonardowi Marconiemu.
Architektoniczne metamorfozy i wędrówki warszawskiej fontanny
Pod koniec XIX wieku fontanna po raz pierwszy zmieniła swoje miejsce. W 1897 roku została zdemontowana i wywieziona do magazynu, ponieważ władze miasta zaplanowały wzniesienie nowego monumentu na placu przy Krakowskim Przedmieściu. Już rok później na zwolnionym miejscu odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza, który szybko stał się jedną z najważniejszych wizytówek stolicy. W ten sposób fontanna ustąpiła miejsca narodowemu monumentowi, choć sama wciąż stanowiła niezwykle cenny element dziedzictwa Warszawy. Dopiero w 1910 roku zabytek zyskał nową lokalizację – ustawiono go na trójkątnym skwerze w południowej części placu Bankowego.
W przeciwieństwie do wielu warszawskich zabytków, fontannie udało się przetrwać II wojnę światową bez poważniejszych uszkodzeń. Jednak powojenne zmiany w układzie urbanistycznym stolicy mocno wpłynęły na jej dalsze losy. Przebudowa placu Bankowego i likwidacja tamtejszego zieleńca uniemożliwiły pozostawienie wodotrysku na dotychczasowym miejscu. Po demontażu fontanna przeszła gruntowną renowację pod kierunkiem architekta Zygmunta Stępińskiego. Prace te pozwoliły ocalić oryginalne odlewy żeliwne i przywrócić kompozycji jej historyczny blask. W 1952 roku wodotrysk uroczyście odsłonięto w nowej lokalizacji – przed kinem „Muranów”, na osi Pałacu Mostowskich.
Znaczenie i symbolika fontanny na skwerze Batalionu Harcerskiego AK „Wigry”
Fontanna na skwerze Batalionu Harcerskiego AK „Wigry” to jeden z nielicznych XIX-wiecznych warszawskich wodotrysków, które przetrwały do dzisiaj. Stanowi ona niezwykle cenny przykład architektury miejskiej z okresu industrializacji i przypomina o narodzinach nowoczesnej sieci wodociągowej stolicy. O jej wyjątkowym znaczeniu świadczy fakt, że przez ponad sto pięćdziesiąt lat była wielokrotnie restaurowana i chroniona podczas gruntownych przebudów miasta. Mimo licznych przeprowadzek, zabytek ten przetrwał pożogę II wojny światowej, wyburzenia zabytkowych kwartałów oraz dwie wielkie transformacje warszawskiej przestrzeni publicznej.
